પોલીસ કાર્યવાહીનું વિડીયો શૂટિંગ કરવું એ ફરજમાં અડચણ નથી:

 

રાજ્યમાં ચર્ચાસ્પદ બનેલા એડવોકેટ અને સામાજિક કાર્યકર મેહુલ બોઘરા તથા સરથાણા ટ્રાફિક પોલીસ વચ્ચેના વિવાદમાં ગુજરાત હાઇકોર્ટે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો છે. ટ્રાફિક પોઇન્ટ પર કથિત ઉઘરાણીનું ફેસબુક લાઇવ કરવા દરમિયાન થયેલા હુમલા અને ત્યારબાદ પોલીસ દ્વારા મેહુલ બોઘરા સામે જ નોંધાયેલી ખોટી FIR ને રદ કરતી વખતે હાઇકોર્ટે પોલીસની ભૂમિકા અને કાયદાના દુરુપયોગ સામે લાલ આંખ કરી છે. ગુજરાત હાઇકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે નાગરિક અથવા એડવોકેટ દ્વારા સરકારી કર્મચારીઓની જાહેર ફરજ દરમિયાન થતી ગેરરીતિઓનું વિડીયો રેકોર્ડિંગ કરવું એ કોઈ ગુનો કે સરકારી કામમાં રુકાવટ નથી.

*કેસ ની વિગતો:*

• અદાલત: ગુજરાત હાઇકોર્ટ, અમદાવાદ 

• કેસ પ્રકાર અને નંબર: R/Criminal Misc. Application (For Quashing & Set Aside FIR/Order) No. 15570 of 2022 

• માનનીય જજ: જસ્ટિસ પી. એમ. રાવલ (HON'BLE MR. JUSTICE P. M. RAVAL) 

• ચુકાદાની તારીખ: ૧૪ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ 

• અરજદાર : મેહુલ મનસુખભાઈ બોઘરા (એડવોકેટ) 

• સામાવાળા : સ્ટેટ ઓફ ગુજરાત (ગુજરાત રાજ્ય) અને એએસઆઈ ગામિત 

• મૂળ એફ.આઈ.આર. ની વિગત: સરથાણા પોલીસ સ્ટેશન, સુરત સીટી, C.R. No. 11210008221302/2022 

*મૂળ એફ.આઈ.આર. માં મૂકવામાં આવેલા આક્ષેપો અને કલમો:*

ફરિયાદી એએસઆઈ ગામિત (ટ્રાફિક શાખા, સુરત) ના જણાવ્યા મુજબ, ૧૮/૦૮/૨૦૨૨ ના રોજ સવારે મેઈન રોડ પર ટ્રાફિક નિયમન દરમિયાન એડવોકેટ મેહુલ બોઘરા ત્યાં આવ્યા હતા. ફરિયાદમાં મૂકવામાં આવેલા મુખ્ય આક્ષેપો અને કલમો નીચે મુજબ છે: 

*1. જાતિસૂચક અપશબ્દો અને અપમાન:* ફરિયાદી અને અન્ય કર્મચારીઓને ઉદ્દેશીને જાતિવાદી ઉચ્ચારણો કરી અપમાનિત કર્યાનો આક્ષેપ. 

o કલમો: SC/ST (અત્યાચાર નિવારણ) અધિનિયમ, ૧૯૮૯ ની કલમ ૩(૧)(r) અને ૩(૧)(u). 

*2. બળજબરીથી નાણાં પડાવવાની માગણી:* ટીઆરબી સુપરવાઈઝર નો વિડીયો વાયરલ કરવાની ધમકી આપી દર મહિને ₹૩૦,૦૦૦ (રૂ. ૧,૦૦૦ પ્રતિદિન) નો હપ્તો માંગવાનો આક્ષેપ. 

o કલમ: ભારતીય દંડ સંહિતા (IPC) ની કલમ ૩૮૫. 

*3. સરકારી ફરજમાં રુકાવટ અને હુમલો:* વિડીયો શૂટિંગ કરી સરકારી કામકાજમાં અડચણ ઊભી કરવી, ટીઆરબી કાર્યકર સાથે હાથાપાઈ કરવી, શર્ટનું ખિસ્સા ફાડી નાખવું અને બટન/શોલ્ડર બેજ તોડી નાખવા. 

o કલમો: IPC ની કલમ ૩૩૨ (સ્વેચ્છાએ ઇજા પહોંચાડવી), ૩૫૩ (ફરજમાં રુકાવટ માટે હુમલો/બળપ્રયોગ), અને ૪૨૭ (નુકસાન પહોંચાડવું). 

*અરજદાર (મેહુલ બોઘરા) નો પક્ષ:*

• ૧૮/૦૮/૨૦૨૨ ના રોજ સવારે ૧૧:૪૦ વાગ્યે એડવોકેટ મેહુલ બોઘરા લસાણા મેઈન રોડ પર ખાનગી કપડામાં રહેલા લોકો દ્વારા ટ્રાફિક પોલીસ અને ટીઆરબીની હાજરીમાં રિક્ષા રાખીને ચાલતી ગેરકાયદેસર ઉઘરાણી/ભ્રષ્ટાચારને ખુલ્લો પાડવા માટે ફેસબુક પર Live Streaming કરી રહ્યા હતા. 

• ફેસબુક લાઈવ ચાલુ હતું તે દરમિયાન ટીઆરબી સુપરવાઈઝર લાકડાનો ભારે ડંડો લઈને આવ્યા અને જાહેર રોડ પર મેહુલ બોઘરાના માથા તથા પગ પર ઘાતક હુમલો કર્યો, જેનાથી તેમને ગંભીર ઇજાઓ પહોંચી અને ૧૦૮ મારફતે હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવા પડ્યા. 

• આ ઘટના બાદ જાહેર જનતામાં આક્રોશ ફેલાતાં પોલીસે ફરજ પરના કર્મચારીઓ સામે IPC ની કલમ ૩૦૭ (હત્યાનો પ્રયાસ), ૧૪૩, ૧૪૭, ૧૪૯, ૩૨૩, ૩૨૪ અને ગુજરાત પોલીસ એક્ટની કલમ ૧૩૫ હેઠળ ગુનો નોંધવો પડ્યો હતો. 

• પોલીસે પોતાના કર્મચારીઓ સામે નોંધાયેલી IPC કલમ ૩૦૭ ની ગંભીર કાર્યવાહીથી બચવા અને મેહુલ બોઘરા પર દબાણ લાવવાના મનોરથથી જ આ ખોટી અને ઉપજાવી કાઢેલી એફ.આઈ.આર. દાખલ કરી હતી.

*હાઇકોર્ટનું પૃથક્કરણ અને કાનૂની તારણો:*

માનનીય જસ્ટિસ પી. એમ. રાવલ સાહેબે સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાઓ જેવાં કે State of Haryana v. Bhajan Lal (1992) અને Mahmood Ali v. State of UP (2023) નો ઉલ્લેખ કરીને કેસનું વિગતવાર પૃથક્કરણ કર્યું: 

*A. Counter-Blast એફ.આઈ.આર. અને હાસ્યાસ્પદ આક્ષેપો:*

• અદાલતે સ્પષ્ટ કહ્યું કે, જે વ્યક્તિ હજારો લોકો સમક્ષ ફેસબુક પર જાહેર લાઈવ સ્ટ્રીમિંગ કરી રહી હોય, તે જ સમયે ટ્રાફિક કર્મચારીઓ પાસે રૂ. ૧,૦૦૦ પ્રતિદિનનો હપ્તો માંગે અથવા તેમની સાથે હાથાપાઈ કરે તે વાત તાર્કિક રીતે તદ્દન અસંભવ અને હાસ્યાસ્પદ છે. 

• આ FIR 'ભજનલાલ માર્ગદર્શિકા' ના કેટેગરી (5) અને (7) હેઠળ આવે છે, જે દર્શાવે છે કે આ કાર્યવાહી માત્ર અંગત વૈમનસ્ય અને બદલાની ભાવનાથી (Mala Fide Counter-Blast) કરવામાં આવી છે. 

*B. એટ્રોસિટી એક્ટ (SC/ST Act) ની કલમોનો દુરુપયોગ:*

• અદાલતે અવલોકન કર્યું કે SC/ST એક્ટની કલમ ૩(૧)(r) અને ૩(૧)(u) લાગુ કરવા માટે, માત્ર વાહક વિવાદ નહીં પણ ચોક્કસ જાતિના આધારે અપમાનિત કરવાનો ગુનાહિત ઈરાદો (Mens Rea) હોવો જરૂરી છે. 

• સમગ્ર વિવાદ ટ્રાફિક ચેકિંગ અને વહીવટી ભ્રષ્ટાચારના આક્ષેપોમાંથી શરુ થયો હતો. કાયદાકીય રક્ષણ મેળવવા અને ક્વોશિંગની અરજી અટકાવવા માટે જ જાતિવિષયક સામાન્ય આક્ષેપોને છત્ર-ઢાલ (Umbrella Shield) તરીકે વાપરવામાં આવ્યા હતા, જે ટકી શકે તેમ નથી. 

*C. IPC ની કલમો હેઠળ કોઈ પ્રાથમિક ગુનો સાબિત થતો નથી:*

*• કલમ ૩૫૩ અને ૩૩૨ (ફરજમાં રુકાવટ અને ઇજા):*

o જાહેર રસ્તા પર સરકારી કર્મચારીઓ તેમની ફરજ કેવી રીતે બજાવે છે તેનું નાગરિક દ્વારા વિડીયો રેકોર્ડિંગ કરવું એ કાયદાની નજરમાં કોઈ "ગુનાહિત બળનો પ્રયોગ" કે "ફરજમાં રુકાવટ" નથી. 

o વિડીયો પુરાવા દર્શાવે છે કે મેહુલ બોઘરા માત્ર મોબાઈલ પકડીને ઊભા હતા, જ્યારે હુમલો ટીઆરબી સુપરવાઈઝર દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો. કોઈ પોલીસ કે ટીઆરબી કર્મચારીને ઇજા પહોંચી હોય તેવો મેડિકલ રિપોર્ટ કે પુરાવો પણ રેકોર્ડ પર નથી. 

*• કલમ ૩૮૫ (બળજબરીથી નાણાં પડાવવા):*

o જાહેર ક્ષેત્રમાં ચાલતા ભ્રષ્ટાચારને સોશિયલ મીડિયા પર ખુલ્લો પાડવો એ કલમ ૩૮૫ હેઠળ "ઇજાનો ભય" બતાવી પૈસા પડાવવાનો ગુનો બનતો નથી. જો ૧૫-૨૦ દિવસથી પૈસા મંગાતા હોત તો તે અંગે અગાઉ ઉચ્ચ અધિકારીઓને કોઈ લેખિત રજૂઆત કેમ ન કરાઈ? 

*• કલમ ૪૨૭ (નુકસાન કરવું):*

o યુનિફોર્મના બટન કે શોલ્ડર બેજ તોડવાનો આક્ષેપ પણ બનાવટી છે. જો કોઈ નુકસાન થયું હોય તો તે કર્મચારી દ્વારા જાતે જ લાકડી વડે હુમલો કરતી વખતે થયેલું હોઈ શકે, જેના માટે પીડિત નાગરિકને જવાબદાર ગણી શકાય નહીં. 

*આખરી નિર્ણય અને હુકમ :*

ગુજરાત હાઇકોર્ટે ઠેરવ્યું કે જો આ ખોટી અને કાયદાકીય પ્રક્રિયાના દુરુપયોગરૂપ એફ.આઈ.આર. પર કાર્યવાહી ચાલુ રાખવામાં આવે તો તે ન્યાયતંત્રનો ઘોર અનાદર ગણાશે.

*તેથી, હાઇકોર્ટે અરજદાર મેહુલ મનસુખભાઈ બોઘરા સામે સરથાણા પોલીસ સ્ટેશનમાં નોંધાયેલી FIR (C.R. No. 11210008221302/2022), તેમાં દર્શાવેલી તમામ IPC તથા SC/ST Atrocities Act ની કલમો તેમજ તેના આધારે શરૂ થયેલી તમામ આનુષંગિક કાનૂની કાર્યવાહીઓને સંપૂર્ણપણે રદ અને સેટ-અસાઈડ કરવાનો હુકમ કર્યો છે.*

*ગુજરાત હાઇકોર્ટનો આ ચુકાદો માત્ર એક વ્યક્તિગત કેસનો નિર્ણય નથી, પરંતુ કાયદાનો દુરુપયોગ કરીને નાગરિકોનો અવાજ દબાવવાના પ્રયાસો સામે એક મજબૂત ન્યાયિક ચાબુક છે. આ ચુકાદાએ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે પોલીસ સત્તાનો ઉપયોગ પોતાની ભૂલો છુપાવવા કે ખોટા 'કાઉન્ટર-બ્લાસ્ટ' કેસો ઉભા કરવા માટે કરી શકાય નહીં. સચ્ચાઈ અને પારદર્શિતા માટે લડતા સામાજિક કાર્યકરો અને સામાન્ય નાગરિકો માટે આ નિર્ણય ન્યાયતંત્ર પરનો વિશ્વાસ વધુ મજબૂત કરે છે.*