સગીરા પરના ગુનાઓમાં અગાઉથી જામીન પરનો પ્રતિબંધ સંપૂર્ણ નથી — મુંબઈ હાઈકોર્ટનું સ્પષ્ટીકરણ

 

મુંબઈ હાઈકોર્ટની નાગપુર બેંચ દ્વારા ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS), 2023 ની કલમ 482(4) ના અર્થઘટન અંગે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપવામાં આવ્યો છે. સામાન્ય રીતે 16 કે 12 વર્ષથી નાની વયની સગીરા સામેના લૈંગિક ગુનાઓમાં અગાઉથી જામીન (Anticipatory Bail) મેળવવા પર કાયદાકીય રોક હોય છે. પરંતુ હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ પ્રતિબંધ 'સંપૂર્ણ' (Absolute) નથી અને જો પ્રાથમિક દ્રષ્ટિએ ગુનાના કાયદાકીય ઘટકો જ સિદ્ધ ન થતા હોય, તો અરજી ચલાવવા પાત્ર બને છે. 

કેસની પ્રાથમિક વિગતો 

• અદાલત: મુંબઈ હાઈકોર્ટ (નાગપુર બેંચ) 
• કેસ નંબર:
1. Criminal Application [ABA] No. 794 of 2026 
2. Criminal Application [ABA] No. 771 of 2026 
• સાયટેશન : 2026:BHC-NAG:13292
• ન્યાયમૂર્તિ : માનનીય ન્યાયમૂર્તિ એમ. એમ. નેરલીકર (Hon'ble Justice M.M. Nerlikar) 
• ચુકાદાની તારીખ: 06 ઓક્ટોબર, 2026 

મુખ્ય કાયદાકીય પ્રશ્ન 

શું ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS) ની કલમ 482(4) [જે BNS ની કલમ 65 અને 70(2) હેઠળના ગુનાઓમાં અગાઉથી જામીન અરજી કરવા પર રોક લગાવે છે] એ અદાલતના અધિકારક્ષેત્ર પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ (Absolute Bar) મૂકે છે? શું આવી અરજીઓ શરૂઆતમાં જ (At the threshold) અગ્રાહ્ય ઠરે?

હાઈકોર્ટનું વિગતવાર કાયદાકીય વિશ્લેષણ

1. કાયદાકીય જોગવાઈ અને હેતુ :

• BNSS કલમ 482(4): આ જોગવાઈ સ્પષ્ટ કરે છે કે BNS ની કલમ 65 (16 કે 12 વર્ષથી ઓછી વયની સગીરા પર બળાત્કાર) અને કલમ 70(2) (18 વર્ષથી ઓછી વયની સગીરા પર સામુહિક બળાત્કાર) હેઠળના આક્ષેપો ધરાવતા કેસોમાં કલમ 482 (અગાઉથી જામીન) ની જોગવાઈઓ લાગુ પડશે નહીં. 

• આ જોગવાઈ મૂળભૂત રીતે CrPC ની કલમ 438(4) [જે ક્રિમિનલ લો એમેન્ડમેન્ટ એક્ટ, 2018 દ્વારા લાવવામાં આવી હતી] ની સમાન (Pari Materia) છે. તેનો મુખ્ય હેતુ નાના બાળકો અને સગીરાઓ સામેના દુરાચારના ગંભીર કેસોમાં કડક કાર્યવાહી કરવાનો અને ઝડપી ધરપકડ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. 

2. શબ્દાનુસાર અર્થઘટન  અને 'Prima Facie' ની શરત:

• કોર્ટે સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાઓ (જેમ કે Nasiruddin v. Sita Ram Agarwal અને Satheedevi v. Prasanna) નો સંદર્ભ આપતા જણાવ્યું કે જ્યારે કાયદાની ભાષા સ્પષ્ટ હોય ત્યારે અદાલતે શબ્દો ઉમેરવા કે ઘટાડવા જોઈએ નહીં. 

• પરંતુ, અગાઉથી જામીન પરનો પ્રતિબંધ ત્યારે જ કામ કરે છે જ્યારે "આરોપી સામે તે ગુનો કર્યાનો આક્ષેપ/પ્રાથમિક કેસ" અસ્તિત્વમાં હોય. 

• જો એફ.આઈ.આર. અથવા રેકોર્ડ પરના પુરાવા પરથી કલમ 65 કે 70(2) ના મૂળભૂત ઘટકો (Ingredients) જ સિદ્ધ ન થતા હોય, તો કાયદાકીય બાધ (Bar) લાગુ પડતો નથી. 

3. સુપ્રીમ કોર્ટ અને વિવિધ હાઈકોર્ટના ચુકાદાઓનો આધાર:-

• SC/ST Atrocities Act ની કલમ 18 ચુકાદો (Prathvi Raj Chauhan v. Union of India): સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉ નક્કી કર્યું છે કે એટ્રોસિટી એક્ટમાં અગાઉથી જામીન પર પ્રતિબંધ હોવા છતાં, જો પ્રાથમિક કેસ ન બનતો હોય તો અરજી ગ્રાહ્ય રહે છે. 

• કેરળ હાઈકોર્ટ (XXX v. State of Kerala): કોર્ટે ઠરાવ્યું હતું કે કલમ 438(4) નો પ્રતિબંધ નિરપેક્ષ નથી. જો ફરિયાદીના આક્ષેપો સ્પષ્ટપણે ખોટા, મનઘડંત કે બદઈરાદાપૂર્વકના હોય, તો અદાલત પ્રી-અરેસ્ટ બેઈલ આપી શકે છે. 

• સુશીલા અગ્રવાલ કેસ (Sushila Aggarwal v. State (NCT of Delhi)): ધારાસભાએ જ્યાં અગાઉથી જામીન પર રોક લગાવી છે ત્યાં કોર્ટે તેની શક્તિઓનો આડેધડ ઉપયોગ કરવો જોઈએ નહીં, પરંતુ કાયદાકીય ઘટકો ચકાસવાનો અધિકાર કોર્ટ પાસે સદાય રહે છે. 

4. તપાસની મર્યાદા :

• કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે કલમ 482(4) ની હાજરીમાં અરજી ચલાવતી વખતે કોર્ટે પુરાવાઓની ઊંડાણપૂર્વક સમીક્ષા કરવાની નથી. 

• કોર્ટે માત્ર એટલું જ તપાસવાનું છે કે:

1. શું પીડિતાની વય કાયદાકીય મર્યાદા (16 કે 12 વર્ષ) ની અંદર છે? 

2. શું બળાત્કાર કે લૈંગિક શારીરિક શોષણના પ્રાથમિક આક્ષેપો છે? 

• જો આ બંને કાયદાકીય ઘટકો સંતોષાતા હોય, તો જામીન અરજી પરનો બાધ (Bar) પૂર્ણ રૂપે લાગુ થશે અને અન્ય ગ્રાઉન્ડ્સ (જેમ કે તબીબી પુરાવાનો અભાવ કે વિરોધાભાસી નિવેદનો) પર અગાઉથી જામીન આપી શકાશે નહીં. 

કોર્ટે બે અલગ-અલગ અરજદારોની અગાઉથી જામીન અરજીઓ પર આ કાયદાકીય સિદ્ધાંત લાગુ કરીને ચુકાદો આપ્યો: 

1. Criminal Application No. 794/2026 (અરજદાર: કાશિફ સાહબુદ્દીન ખાન)

• ગુનાની વિગત: દેશાઈગંજ પોલીસ સ્ટેશન, ગઢચિરોલી ખાતે BNS કલમ 64(2)(i), 64(2)(m), 65(1) અને POCSO એક્ટની કલમ 4, 6 હેઠળ ગુનો દાખલ. 

• કેસના તથ્યો: પીડિતાની વય 15 વર્ષ અને 5 મહિના હતી અને તે ગર્ભવતી બની હતી. શરૂઆતમાં ધમકીના કારણે તેણીએ હોસ્પિટલમાં અન્ય વ્યક્તિનું નામ આપ્યું હતું, પરંતુ બાદમાં કલમ 183 BNSS હેઠળના નિવેદનમાં તેણીએ સ્પષ્ટ કર્યું કે વર્તમાન અરજદારે જ તેની સાથે વારંવાર શારીરિક સંબંધ બાંધ્યો હતો. 

• અરજદાર દલીલ: પીડિતાએ અગાઉ અન્ય વ્યક્તિને ફસાવ્યો હતો, તેથી અરજદારને પણ ખોટી રીતે ફસાવવામાં આવ્યો છે. 

• કોર્ટનો નિર્ણય: પીડિતાની ઉંમર 16 વર્ષથી ઓછી છે અને કલમ 183 BNSS ના નિવેદનથી બળાત્કારના પ્રાથમિક ઘટકો સિદ્ધ થાય છે. પરિણામે કલમ 482(4) નો બાધ લાગુ પડ્યો અને અરજી રદ્દ કરવામાં આવી. 

2. Criminal Application No. 771/2026 (અરજદાર: અજય ગણેશ આડે)

• ગુનાની વિગત: બારશી ટાકલી પોલીસ સ્ટેશન, અકોલા ખાતે BNS કલમ 137(2) અને 65(1) હેઠળ ગુનો દાખલ. 

• કેસના તથ્યો: પીડિતાની વય 14 વર્ષ અને 4 મહિના હતી. પીડિતાએ તેના બીજા નિવેદનમાં આરોપ લગાવ્યો કે અરજદારે અશ્લીલ ફોટા/વિડીયો વાયરલ કરવાની અને જાનથી મારી નાખવાની ધમકી આપી તેની સાથે શારીરિક સંબંધ બાંધ્યો હતો. 

• અરજદાર દલીલ: પીડિતા સાથે પ્રેમસંબંધ હતો અને બંને વચ્ચેના સંમતિથી સંબંધો હતા, જે અગાઉના નિવેદનથી સ્પષ્ટ થાય છે. 

• કોર્ટનો નિર્ણય: પીડિતા સગીર (14 વર્ષ) હોવાથી કાયદા મુજબ તેની 'સંમતિ' નું કોઈ મૂલ્ય રહેતું નથી. કલમ 65(1) ના પ્રાથમિક ઘટકો હાજર હોવાથી કલમ 482(4) નો બાધ લાગુ પડે છે, જેથી અરજી રદ્દ કરવામાં આવી. 

મહત્વના મુદ્દાઓ :-

1. BNSS કલમ 482(4) હેઠળનો અગાઉથી જામીન પરનો પ્રતિબંધ Absolute નથી. અદાલત એ ચકાસવા માટે અરજી હાથમાં લઈ શકે છે કે શું પ્રાથમિક કેસ બને છે કે નહીં. 

2. જો આરોપી એ સાબિત કરી શકે કે એફ.આઈ.આર. માં દર્શાવેલી પીડિતાની વય ખોટી છે અથવા લૈંગિક શોષણના મૂળભૂત આક્ષેપો જ નથી, તો જ અગાઉથી જામીન મળી શકે છે. 

3. એકવાર પ્રાથમિક ઘટકો (Minority + Allegation of Sexual Assault) સાબિત થઈ જાય, પછી વિરોધાભાસી નિવેદનો, તબીબી પુરાવાનો અભાવ કે પ્રેમસંબંધ જેવી દલીલો અગાઉથી જામીન માટે ગ્રાહ્ય ગણાશે નહીં. 

મુંબઈ હાઈકોર્ટનો આ ચુકાદો સ્પષ્ટ કરે છે કે કાયદામાં અગાઉથી જામીન પર પ્રતિબંધની જોગવાઈઓ હોવા છતાં, અદાલતો પાસે કેસના પ્રાથમિક તથ્યો ચકાસવાનો અધિકાર જળવાઈ રહે છે. આ નિર્ણયથી એક તરફ ગંભીર ગુનાઓના ભોગ બનનાર સગીરાઓના હિતોનું રક્ષણ થાય છે, તો બીજી તરફ ખોટા કેસો સામે નિર્દોષ વ્યક્તિઓ માટે કાયદાકીય ન્યાયનો એક નાનો દરવાજો પણ ખુલ્લો રહે છે