ક્રિમિનલ કોર્ટમાં મુદ્દામાલ મુક્તિ, મિલકત જપ્તી અંગે નામદાર અદાલતોના મહત્વના સિદ્ધાંતો

ફોજદારી કેસોમાં પોલીસ દ્વારા કબ્જે કરાયેલા મુદ્દામાલ (જેમ કે વાહનો, રોકડ, દાગીના કે બેંક એકાઉન્ટ) ને સમયસર મુક્ત કરાવવો એ કાનૂની પ્રક્રિયાનો મહત્વનો ભાગ છે. ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS), 2023 અને ગુજરાત પ્રોહિબિશન કાયદામાં થયેલા તાજેતરના સુધારાઓ બાદ મુદ્દામાલ છોડાવવાની જોગવાઈઓમાં મહત્વપૂર્ણ ફેરફારો આવ્યા છે. 

વચગાળાનો મુદ્દામાલ છોડાવવા અંગે

• Sunderbhai Ambalal Desai vs State Of Gujarat (2002) 10 SCC 283:

o સિદ્ધાંત: પોલીસ સ્ટેશનમાં વાહનો કે મુદ્દામાલ લાંબા સમય સુધી પડ્યા રહેવાથી તે કાટ ખાઈ જાય છે અને બિનઉપયોગી બની જાય છે, તેથી તેનો ત્વરિત નિકાલ કરવો જોઈએ.

o વર્તમાન સ્થિતિ: આ સિદ્ધાંતો હવે BNSS, 2023 ની કલમ 497 અને 498 માં કાયદાકીય જોગવાઈ તરીકે સામેલ કરવામાં આવ્યા છે (જૂની Cr.P.C. Sec. 451/452).

• Smt. Basawa Kom Dyanmangouda Patil Vs State Of Mysore (1977) 4 SCC 358:

o વર્તમાન સ્થિતિ: જો પોલીસ કસ્ટડીમાંથી મુદ્દામાલ ગુમ કે ચોરાઈ જાય અને અધિકારીઓની બેદરકારી સાબિત થાય, તો રાજ્યએ મૂળ માલિકને તે મિલકતનું યોગ્ય વળતર ચૂકવવું પડે છે.

• Abhay Shrenikbhai Gandhi Versus State Of Gujarat [2016 (2) GCD 1040]:

o વર્તમાન સ્થિતિ: જો વાહનનો માલિક જેલમાં હોય, તો તેના મુખત્યારનામા ધારક (Power of Attorney - જેમ કે પિતા) મારફતે યોગ્ય શરતો સાથે વાહન મુક્ત કરાવી શકાય છે.

• Dhanlakshmi Industries Versus Vinodkumar G. Sarval [1991 (2) GLR 1393]:

o વર્તમાન સ્થિતિ: મેજિસ્ટ્રેટે મુદ્દામાલ મુક્તિની અરજીઓનો નિકાલ શક્ય તેટલો જલદી કરવો જોઈએ, જેથી મશીનરી કે વાહનોને આર્થિક નુકસાન ન થાય.

• State Bank of India Vs. Rajendra Kumar Singh (AIR 1969 SC 401):

o વર્તમાન સ્થિતિ: મુદ્દામાલ પર અસર પામતા તમામ પક્ષકારોને સુનાવણીની તક આપ્યા વિના નિકાલનો હુકમ કરવો એ કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંત વિરુદ્ધ છે.

• Anwar Ahmad Vs. State of UP (AIR 1976 SC 680): 

પોલીસ પોતાની મેળે બાંહેધરીખત લઈને કબ્જે કરેલું વાહન મુક્ત કરી શકતી નથી; માત્ર સક્ષમ મેજિસ્ટ્રેટ જ આ હુકમ કરી શકે છે.

• Agro Industries Vs. State of Punjab (2009 CrLJ 387 SC): 

ઝડપથી બગડી જાય તેવી ચીજવસ્તુઓ કબ્જે કરાય ત્યારે જાહેર હરાજી દ્વારા ત્વરિત નિકાલ કરવો જોઈએ (જે સિદ્ધાંત BNSS કલમ 497 માં વણી લેવાયો છે).

ફાઈનાન્સ / ઈન્સ્યોરન્સ કંપની અને વાહન કસ્ટડી

• General Insurance Council V. State of A.P. (2010) 6 SCC 768:

o વર્તમાન સ્થિતિ: ચોરાયેલા/કબ્જે કરાયેલા વાહનો અંગે વીમા કંપનીને જાણ કરવી અને વીમા કંપની અરજી કરે ત્યારે ૩૦ દિવસમાં તેનો નિકાલ કરવો.

• Charanjit Singh Chadha V. Sudhir Mehra (2001 7 SCC 417) & Trilok Singh V. Satyadeo Tripathi (AIR 1979 SC 850):

o વર્તમાન સ્થિતિ: હાયર પર્ચેઝ કરાર હેઠળ હપ્તા ન ભરાતાં ફાઇનાન્સર દ્વારા વાહન પુનઃકબ્જે કરવું એ દીવાની પ્રકારનો વિવાદ છે, તેને ચોરી કે ગુનાહિત કાર્ય ગણી શકાય નહીં.

• HDFC Bank Limited Vs. Reshma & Others (2015 3 SCC 679):

o વર્તમાન સ્થિતિ: હાઇપોથીકેશન કરાર હેઠળ જે વ્યક્તિના કબ્જામાં વાહન હોય તેને મોટર વાહન કાયદાના હેતુ માટે માલિક ગણવામાં આવે છે.

ગુજરાત પ્રોહિબિશન એક્ટ હેઠળ વાહન મુક્તિ

• ગુજરાત પ્રોહિબિશન (સુધારા) અધિનિયમ:

o અગાઉની સ્થિતિ (૨૦૧૭ સુધારો): 

કલમ 98(2) હેઠળ રૂ. ૧ લાખથી વધુ કિંમતનો દારૂ હોય તો મેજિસ્ટ્રેટ કોર્ટ પાસે વાહન મુક્ત કરવાની સત્તા નહોતી અને વાહન માલિકે ફરજિયાત હાઇકોર્ટમાં રીટ પિટિશન કરવી પડતી હતી.

o વર્તમાન સ્થિતિ (૨૦૨૪ સુધારા અને તાજેતરના ચુકાદાઓ): 

૨૦૨૪ ના સુધારાથી જપ્ત કરાયેલા વાહનોને અંતિમ ચુકાદા પહેલાં કોર્ટની પરવાનગીથી હરાજી દ્વારા નિકાલ કરવાની પ્રક્રિયા સરળ કરાઈ છે. સુપ્રીમ કોર્ટના તાજેતરના નિર્દેશો મુજબ કલમ 98(2) એ વાહનોના વચગાળાના મુક્તિ પર સંપૂર્ણ આત્યંતિક પ્રતિબંધ નથી; યોગ્ય સંજોગોમાં કોર્ટ વાહન મુક્ત કરી શકે છે. આથી અગાઉની સરખામણીએ હાઇકોર્ટ જવાની અનિવાર્યતા ઘટી છે.

પોલીસનો મિલકત જપ્ત અને બેંક એકાઉન્ટ સીઝ કરવાનો અધિકાર (BNSS Sec. 106 / Cr.P.C. Sec. 102)

• Nevada Properties Private Limited V. State Of Maharashtra (2019 SCC OnLine SC 1247):

o વર્તમાન સ્થિતિ: કલમ 106 BNSS હેઠળ પોલીસ માત્ર જંગમ મિલકત (Movable Property) જ જપ્ત કરી શકે છે. જમીન કે મકાન (Immovable Property) જપ્ત કે સીલ કરી શકતી નથી (દસ્તાવેજો જપ્ત કરી શકે છે).

• State Of Maharashtra V. Tapas D. Neogy (1999) 7 SCC 685:

o વર્તમાન સ્થિતિ: બેંક એકાઉન્ટ 'મિલકત'ની વ્યાખ્યામાં આવે છે અને પોલીસ તેને ફ્રીઝ કરી શકે છે. જોકે, વર્તમાન માર્ગદર્શિકા મુજબ પોલીસે તુરંત મેજિસ્ટ્રેટને રિપોર્ટ કરવો ફરજિયાત છે અને માત્ર ગુના સંબંધિત શંકાસ્પદ રકમ પૂરતું જ એકાઉન્ટ હોલ્ડ કરી શકાય છે.

• Teesta Atul Setalvad VS State of Gujarat (2018 2 SCC 372): 

શંકાસ્પદ વ્યવહારો વખતે બેંક ખાતું સીઝ કરતાં પહેલાં ખાતાધારકને પૂર્વ નોટિસ આપવી જરૂરી નથી.

• Hansaben V. State Of Gujarat (2020): 

જો મિલકત કે વળતર અંગે દીવાની કોર્ટમાં દાવો ચાલુ હોય, તો પોલીસે કલમ ૧૦૬ હેઠળ બેંક એકાઉન્ટ ફ્રીઝ કરીને દીવાની અને ફોજદારી હકુમત વચ્ચે સંઘર્ષ ઊભો કરવો જોઈએ નહીં.

વિશેષ કાયદાઓ હેઠળ મુદ્દામાલ નિકાલ

• State Of M.P. V. Uday Singh (Forest Act - 2020 12 SCC 733):

o વર્તમાન સ્થિતિ: ફોરેસ્ટ એક્ટ જેવા વિશેષ કાયદાઓમાં જ્યાં જપ્તીકરણ (Confiscation) ની અલગ સત્તા કલેક્ટર કે સક્ષમ ઓથોરિટીને આપેલી હોય, ત્યાં સામાન્ય ફોજદારી કોર્ટ કલમ 497 BNSS હેઠળ વચગાળાનો મુદ્દામાલ છોડી શકતી નથી.

• Union Of India V. Mohanlal (NDPS Act - 2016 3 SCC 379):

o વર્તમાન સ્થિતિ: NDPS એક્ટ હેઠળ જપ્ત કરાયેલા નશીલા પદાર્થો અને વાહનોના નિકાલ માટે સેમ્પલિંગ, ફોટોગ્રાફી અને મેજિસ્ટ્રેટની હાજરીમાં ઇન્વેન્ટરી બનાવી ત્વરિત નાશ કરવાની માર્ગદર્શિકા પૂર્ણપણે લાગુ પડે છે.

જૂની Cr.P.C. ની કલમ 451/452 ની જગ્યાએ હવે BNSS ની કલમ 497/498 અને કલમ 102 ની જગ્યાએ કલમ 106 હેઠળ કાર્યવાહી થાય છે. સુપ્રીમ કોર્ટના Sunderbhai Desai ના સિદ્ધાંતો આજે પણ યથાવત છે, જેથી મુદ્દામાલ પોલીસ મથકે પડી રહીને કાટ ખાય નહીં. વધુમાં, ગુજરાત પ્રોહિબિશન એક્ટ હેઠળ વાહન મુક્તિ માટે થયેલા તાજેતરના સુધારા અને ન્યાયિક વલણને કારણે હવે નીચલી અદાલતો સમક્ષ પણ યોગ્ય રજૂઆત કરવાનો કાનૂની માર્ગ વધુ સરળ બન્યો છે.

This information is for educational purpose only. For better reference kindly visit official website and take advise of advocate.